* मोनिका अग्रवाल
काही वर्षांपासून, सोशल मीडिया म्हणजेच सोशल नेटवर्किंग साइट्सने लोकांच्या जीवनात एक विशेष स्थान निर्माण केले आहे परंतु त्याचे बरेच नकारात्मक परिणाम होत आहेत. डिजिटल युगात इंटरनेटच्या वापरामुळे लोकांची दिनचर्या खूप सोपी झाली आहे यात शंका नाही. पण यातून समोर येणारी नकारात्मक बाजू हृदय पिळवटून टाकणारी आहे.
तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे की इंटरनेट आणि सोशल मीडियाच्या व्यसनामुळे लोक इतके प्रभावित झाले आहेत की त्यांना आता त्यांचे वैयक्तिक जीवन जगण्यासाठी वेळ नाही.
सोशल मीडियाच्या व्यसनामुळे नातेसंबंधांवर परिणाम होऊ लागला आहे. घटस्फोटाच्या वाढत्या घटनांमागे हेच कारण असल्याचे मानले जात असताना, ब्लू व्हेल, हायस्कूल गँगस्टरसारख्या गेमची परिस्थिती आणखीनच धोकादायक आहे. नोएडामधील दुहेरी हत्याकांडाचे कारण हायस्कूलमधील गुंडांचा खेळ असल्याचे सांगण्यात येत आहे. जीवघेण्या ठरणाऱ्या या खेळांमुळे आपल्याशिवाय समाजही संकटात सापडला आहे. आपल्या मुलांना वास्तविक जगापासून तसेच इंटरनेटपासून सुरक्षित ठेवणे हे कुटुंबासाठी आव्हान असल्याचे पालकांचे म्हणणे आहे. नातेसंबंधांच्या घट्ट बांधणीतून यावर उपाय शक्य आहे. केवळ तीच आपल्याला या आभासी जगाच्या धोक्यांपासून वाचवू शकते.
पहिली घटना : दिल्लीच्या साऊथ कॅम्पस भागातील एका प्रसिद्ध शाळेत एका परदेशी अल्पवयीन विद्यार्थ्याने आपल्या अल्पवयीन परदेशी वर्गमित्रावर गैरकृत्य केल्याचा आरोप केला. दोघेही पाचवीत शिकतात.
दुसरे प्रकरण : एका 9वीच्या विद्यार्थ्याने हायस्कूल गँगस्टर गेम डाउनलोड केला. ३-४ दिवसांनी हा प्रकार त्याच्या एका वर्गमित्राला कळला तेव्हा त्याने ही बाब शिक्षक व कुटुंबीयांच्या निदर्शनास आणून दिली. कुटुंबातील सदस्यांनी देखील कबूल केले की त्यांना बर्याच काळापासून मुलाच्या वागण्यात बदल दिसून आला. वेळीच सावध झाल्यावर पालक आणि शिक्षकांनी मिळून मुलाची मानसिक स्थिती समजून घेऊन त्याला या परिस्थितीतून बाहेर काढले.
तिसरी घटना : इयत्ता 12 वीच्या विद्यार्थ्याला 11 वीत शिकणाऱ्या दोन विद्यार्थ्यांनी बेदम मारहाण केली कारण तो त्यांच्या बहिणीचा चांगला मित्र होता. एवढेच नाही तर त्याला मारहाण करणाऱ्या विशाल आणि विकी या दोन भावांनी त्याला जीवे मारण्याची धमकीही दिली होती आणि इंटरनेटवरून प्रेरित होऊन त्यांनी हे कृत्य केले.
चौथी प्रकरणः सातवीच्या विद्यार्थिनीने तिच्या मोबाईलमध्ये ब्लू व्हेल गेम डाउनलोड केला. त्यात दिलेल्या सूचनेनुसार हात कापला. तिच्या सहकारी विद्यार्थिनीने ते पाहिले आणि शिक्षकांना संपूर्ण घटना सांगितली. सांगूनही विद्यार्थिनी तिच्या कुटुंबीयांना शाळेत येऊ देत नव्हती. दबावाखाली त्याच्या कुटुंबीयांना शाळेत बोलावले असता घरातही तो आक्रमक स्वभावाचा असल्याचे समोर आले. यानंतर समुपदेशनाद्वारे त्याला त्याची चूक लक्षात आणून देण्यात आली.
एका विद्यार्थ्यानुसार, “आम्हाला अभ्यास करण्यासाठी इंटरनेटची गरज आहे. वेबवर सतत सर्फिंग केल्याने, आम्हाला अनेक प्रकारच्या साइट्स येत राहतात. जर आपले पालक आपल्यासोबत असतील तर ते आपल्याला चांगले काय आणि वाईट काय याची जाणीव करून देऊ शकतात. त्यामुळे आपल्यासारख्या मुलांसाठी आई-वडील किंवा आजी-आजोबा असणे महत्त्वाचे आहे.
एक पालक म्हणतात, “डिजिटल युगात, बहुतेक शिक्षण आता इंटरनेटवर अवलंबून आहे. लहान मुलांचे प्रकल्प केवळ इंटरनेटद्वारेच शक्य आहेत. गरज पडेल तेव्हा त्यांना मोबाईल घ्यावा लागतो. तुम्हाला आणि मलाही अनेक गोष्टींची माहिती नसते. तो चुकीची साइट उघडतो तेव्हा पालकांना हे कळणे फार कठीण आहे.
एका शाळेचे मुख्याध्यापक म्हणतात, “न्यूक्लियर फॅमिलीमुळे मुलांचे आभासी जगाकडे आकर्षण वाढत आहे. जर मुलं संयुक्त कुटुंबात राहिली असती तर त्यांनी कल्पना शेअर केल्या असत्या. पालकांनी त्यांच्या हालचालींवर आणि वागण्यावर लक्ष ठेवले पाहिजे. आम्ही आमच्या शाळेत एक गुप्त टीम तयार केली आहे जी मुलांवर लक्ष ठेवते. 14-15 वर्षे वयोगटातील मुलांमध्ये गोंधळ होण्याची शक्यता असते.
गुन्हे आणि खेळ
आजकाल इंटरनेटवर असे अनेक धोकादायक गेम्स उपलब्ध आहेत ज्यांमुळे मुले गुन्हेगारीच्या जगात प्रवेश करत आहेत. याचा सर्वाधिक परिणाम मुलांवर होत आहे. सायबर सेलच्या म्हणण्यानुसार, परदेशात बसून नकारात्मक मानसिकतेचे लोक असे गेम्स बनवतात. यानंतर ते इंटरनेटच्या माध्यमातून सोशल मीडियावर गेमचा प्रचार करून मुलांना टार्गेट करतात.
सायबर सेलमध्ये काम करणाऱ्या एका सायबर तज्ज्ञाने सांगितले की, 13 ते 18 वर्षे वयोगटातील मुलांना हायस्कूल गँगस्टर आणि ब्लू व्हेलसारख्या गेमचा सर्वाधिक धोका असतो. या वयात मुले अपरिपक्व असतात. जगभरातील मुलांना विशेष वाटावे म्हणून त्यांना खेळ खेळायला लावले जाते. गेम खेळताना मुलांना धोकादायक कामे पूर्ण करण्यास सांगितले जाते. अपरिपक्व असल्याने मुले त्यांच्या इच्छा आणि आवडीनुसार कामे पूर्ण करण्यास तयार होतात. हा खेळ खेळताना ते जगातील विविध देशांतील मुलांशी स्पर्धा करत आहेत. खेळ खेळताना ते बरोबर आणि चूक ओळखू शकत नाहीत. खेळादरम्यान मुलांमध्ये विजयाची उत्कट इच्छा निर्माण करून त्यांना गुन्हे करायला लावले जातात.
सर्वेक्षणात समाविष्ट असलेल्या 79 टक्के मुलांनी सांगितले की, त्यांचा इंटरनेटवरील अनुभव अनेकदा नकारात्मक राहिला आहे. 10 पैकी 6 मुलांनी सांगितले की, अनोळखी लोकांनी त्यांना इंटरनेटवर घाणेरडे चित्रे पाठवली, कोणीतरी त्यांची छेड काढली, त्यामुळे ते सायबर गुन्ह्यांचे बळी ठरले.
या ऑनलाइन इव्हेंट्सचा वास्तविक जीवनावरही खोल प्रभाव पडतो. इंटरनेटवर दिलेल्या वैयक्तिक माहितीचा गैरवापर, जाहिरातीमुळे पैसे गमावणे इत्यादींचा मुलाच्या मनावर खोल परिणाम होतो.
मानसिक विकारांचे बळी
सर्वेक्षणाच्या अहवालानुसार, सोशल नेटवर्किंग साइट्सवर त्यांचे खाते उघडलेल्या मुलांपैकी 84 टक्के मुलांनी असे सांगितले की, अशा प्रकारच्या अवांछित घटना त्यांच्यासोबत घडतात, तर 58 टक्के मुले जे सोशल नेटवर्किंग साइटवर सक्रिय नसतात ते याला बळी पडतात.
बाल मानसशास्त्रातील तज्ज्ञांच्या मते, आजच्या मुलांनी आपली ऑनलाइन ओळख फार पूर्वीच निर्माण केली आहे. यावेळी, त्यांच्या विचारांची श्रेणी फारच लहान राहते आणि त्यांच्यात धोक्याची जाणीव करण्याची शक्ती नसते. ते म्हणतात की अशा परिस्थितीत मुलांना त्यांच्या पालकांची, शिक्षकांची किंवा इतर आदर्श व्यक्तिमत्त्वांची गरज असते जे त्यांना कुठे जायचे, काय बोलावे, काय करावे आणि कसे करावे हे समजण्यास मदत करू शकेल. पण त्यांनी काय करू नये हे जाणून घेणे त्याहूनही महत्त्वाचे आहे.
सोशल नेटवर्किंग साइट्सचा आणखी एक विपरित परिणाम मुलांचा शिक्षकांकडे पाहण्याचा बदललेला दृष्टिकोन दिसून येतो. अनेक वेळा मुले खोटे बोलत असल्याच्या तक्रारी येतात. 14 वर्षांच्या मुलांकडून चोरीच्या अनेक तक्रारी आहेत. मुरादाबादचे कम्युनिकेशन होमचे अधीक्षक सर्वेश कुमार म्हणाले, “गेल्या दोन वर्षांत, मुरादाबाद आणि त्याच्या आसपासच्या भागातील सुमारे 350 अल्पवयीन मुलांना अटक करण्यात आली आहे आणि त्यांना कम्युनिकेशन होममध्ये पाठवण्यात आले आहे. यातील बहुतांश अल्पवयीन मुले जामिनावर बाहेर आहेत मात्र 181 मुले अजूनही संपर्कात आहेत.
आक्रमक मुले
मानसोपचार तज्ज्ञ डॉ. अनंत राणा यांच्या मते, पूर्वी पालक 14 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या मुलांना समुपदेशनासाठी आणत असत, परंतु आजच्या काळात 8 वर्षे वयाच्या मुलांचेही समुपदेशन केले जात आहे. गुन्हेगारीच्या जगात प्रवेश करणारी मुले बहुतेक विभक्त कुटुंबातील असतात. अशा कुटुंबांमध्ये पालक आणि मुलांमध्ये संवादाचा अभाव वाढत आहे, त्यामुळे मुले मानसिक विकारांना बळी पडत आहेत. अशा परिस्थितीत ते स्वतःवरही हल्ला करतात.
समुपदेशनादरम्यान, मुले सांगतात की कुटुंबातील सदस्य त्यांच्या इच्छा त्यांच्यावर लादतात. यानंतर जेव्हा मुले चांगली कामगिरी करू शकत नाहीत तेव्हा त्यांना घरच्यांच्या नाराजीला सामोरे जावे लागते. अशा परिस्थितीत ते आक्रमक होतात.
8 ते 12 वर्षे वयोगटातील मुलांच्या समुपदेशनादरम्यान, कुटुंबातील बहुतेक सदस्य सांगतात की त्यांची मुले नैराश्याने ग्रस्त आहेत. त्याला अभ्यास करावासा वाटत नाही. व्यत्यय आला की ते आक्रमक होतात आणि या वयापेक्षा मोठी मुलं त्यांच्याच विश्वात हरवलेली राहतात.
सायबर सेलची मदत घ्या
जर तुमचे मुल कोणताही धोकादायक गेम खेळत असेल किंवा मोबाईलवरील अशा गेममुळे त्याच्या हालचाली संशयास्पद वाटत असतील तर तुम्ही ताबडतोब सायबर तज्ज्ञांचा सल्ला घेऊ शकता. तुम्ही सायबर सेल टीमशी फोनवरही संपर्क साधू शकता. यासाठी गुगल परिसरातील सायबर सेल कार्यालयाची माहिती घ्या. सायबर सेलच्या तज्ज्ञांचे क्रमांकही तेथे उपलब्ध असतील.
कुटुंबाकडे लक्ष द्या
* कुटुंबातील सदस्यांनी मुलांना वेळ द्यावा आणि त्यांच्याशी भावनिकदृष्ट्या मजबूत नाते निर्माण केले पाहिजे.
* मुलाच्या मागणीकडे दुर्लक्ष करण्यापूर्वी, त्याचे कारण जाणून घ्या.
* मुलांच्या मित्रांनाही भेटा जेणेकरून तुम्हाला मुलाच्या समस्यांबद्दल माहिती मिळेल.
* मुलांना चांगल्या वाईटाची जाणीव करून द्या.
* मुलांनाही व्यायामासाठी प्रोत्साहित करा.
* मुलांकडून तुमच्या अपेक्षा पूर्ण करण्याऐवजी त्यांच्या क्षमतेच्या आधारे त्यांच्याकडून अपेक्षा ठेवा.
