⚲

आमचे घर

* डॉ. अलका वर्मा

नम्रता पलंगावर पडून ती तिच्या घराकडे मोठ्या प्रेमाने बघत होती. घरातील प्रत्येक वस्तू, घराच्या भिंती, झुंबर, बल्ब, फोटो फ्रेम, सोफा, तिचा पलंग या सर्व गोष्टी पाहत होती. सगळ्या वस्तू फार महाग नव्हत्या पण आवडीनुसार विकत घेतल्या. तसे, नम्रताने हे घर बांधण्यापासून ते सजवण्यापर्यंत सर्व काही तिच्या आवडीनुसार केले. प्रत्येक खोलीची प्रत्येक भिंत वेगवेगळ्या रंगाची होती. भिंतींवर छोटे कलात्मक स्टिकर्स चिकटवले होते. बाथरूममध्ये एक मोठा टब आहे. कृष्णधवल चित्रपटात ती नायिका गुलाबाच्या पाकळ्यांमध्ये अंघोळ करताना दिसायची आणि तिलाही असा बाथटब असावा अशी इच्छा असायची. मी पण अशीच अंघोळ करते. त्यामुळे घराचे बांधकाम सुरू असताना तिच्या मनात बाथटब फिरत होता.

त्यावेळी हा बाथटब मिळवण्यासाठी खूप मेहनत घ्यावी लागली. त्या लहानशा गावात कोणी बाथटबही पाहिला नव्हता. बाथटबची ऑर्डर दिल्यानंतर तो बसवण्याची समस्या निर्माण झाली. मग मोठ्या शहरातून मेकॅनिक बोलवावा लागला. मग कुठेतरी बाथरूममध्ये बाथटब लावला.

हे घर ४ कट्ट्याच्या मध्यभागी बांधले होते. घराभोवती अनेक प्रकारची फुले आणि फळ झाडे, आंबा, लिची, फणस, सपोटा, आवळा, लिंबू आदी फळ झाडे सीमा भिंतीच्या आत लावली होती. सोबत गुलमोहर, चंपा, कचनार ही झाडे मध्येच सावली पसरवत राहिली.

रिकाम्या जागेवर हिरवे गवत पसरले होते. साखळदंडांच्या साहाय्याने घराभोवती भांडी लटकलेली होती, ज्यातून लहान लहरी फुलांच्या पाकळ्या लटकत होत्या. पायऱ्या चढताना विविध कलाकृती भिंतीवर अडकलेल्या वस्तू डोळ्यांना थंडावा देत होत्या. छतावर एक मोठी खोली होती, ज्यात राहण्यासाठी सर्व सोयी होत्या. २ शेल्फ पुस्तकांनी भरलेले होते. तेव्हा हीच सुशिक्षितांची ओळख होती. बाहेर एक झुलाही टांगलेला होता. काही ठिकाणी छत्र्याही लावण्यात आल्या होत्या ज्याखाली १-२ खुर्च्या ठेवण्यात आल्या होत्या. वातावरण इतकं शांत आणि कोमल होतं की घरात प्रवेश करताच सगळा थकवा नाहीसा झाला. रॉयल लोखंडी गेट, शेजारच्या खांबावर नावाची पाटी ज्यावर तिचे नाव नम्रता असे लिहिले होते. ना कुठले आडनाव ना बाकी काही, फक्त नम्रता.

नम्रताचे वडील मदन मोहन हे बाजीपूर गावात राहत होते. ३० बिघा जमिनीचा एकमेव मालक. सौम्य, सज्जन आणि शांत व्यक्तिमत्त्वाचे मालक. त्यांच्या कुटुंबाला समाजात मोठी प्रतिष्ठा होती. सर्व सुखसोयींनी भरलेले कुटुंब, त्यांची पत्नी वैदेहीने एकापाठोपाठ तीन मुलींना जन्म दिला. म्हणूनच ती मनातून थोडी उदास असायची. ५ वर्षांनी मुलगा झाला. तोपर्यंत मोठी मुलगी १२ वर्षांची झाली होती.

तिन्ही बहिणी एकमेकांपेक्षा सुंदर आणि शिस्तप्रिय होत्या. पूर्वीच्या काळी लग्न या वयात होत असे. ही गोष्ट असली तरी, तेव्हाही वयाच्या २० वर्षापूर्वी लग्ने होत असत. गावात खूप पूर्वी मुलींची शाळा सुरू झाली होती. तीन बहिणींमध्ये मोठी समता सहाव्या वर्गात, दुसरी बहीण ममता तिसरीत तर सर्वात धाकटी बहीण नम्रतासुद्धा तिसऱ्या वर्गात शिकत होती. नम्रताचे अभ्यासातले प्रावीण्य पाहून तिलाही ममतासोबत प्रवेश मिळाला. लहान नम्रता खूप खेळकर होती आणि तिच्या वडिलांची खूप आवडती होती. वडिलांसोबत जे कोणी करू शकत नव्हते ते नम्रता पट्कन करू शकत होती. समता पंधरा वर्षांची होताच लग्नाची चर्चा सुरू झाली. पूर्वी मुलीचे वय विचारात घेतले जात नव्हते. चांगल्या घराण्यातला आणि पैशाचा कोणी सापडला तर त्याचे लग्न करायचे. त्यासाठी उच्चशिक्षित असण्याची गरज नव्हती.

समता यांचे लग्न तिच्या दुप्पट वयाच्या मुलाशी झाले होते. कुटुंब आशीर्वादाने भरले होते. घरातील पौराणिक आणि धार्मिक दडपण, महिलांना महत्त्व नव्हते. त्या कुटुंबातील धाकटी सून असल्याने तिच्यावर अनेक जबाबदाऱ्या विनाकारण लादल्या गेल्या. पुरूषांकडे भरपूर पैसा असल्यामुळे आणि स्वत:चा कोणताही व्यवसाय नसल्यामुळे त्यांना वाईट सवयी लागल्या होत्या. समता नर्व्हस राहिली. माझ्या आई-वडिलांच्या घरी फार कमी भेटी झाल्या.

लग्नानंतरची परिस्थिती पाहून मदन मोहन या लग्नावर खूश नव्हते. त्यामुळे दोघीही लहान मुलींकडे विशेष लक्ष देऊ लागले. दोघींच्या उत्तम संगोपनाबरोबरच त्यांच्या शिक्षणाचीही योग्य व्यवस्था करण्यात आली. सातवीनंतर गावात शाळा नव्हती. हायस्कूल १५ मैल दूर होते, म्हणून त्याने जमीन विकत घेतली आणि शाळेजवळ घर बांधले. स्वयंपाकघरातील सर्व व्यवस्था केल्यानंतर दोन्ही मुलींना त्यांच्या आईकडे ठेवण्यात आले. नम्रता हुशार होती. अभ्यासासोबतच ती खेळातही भाग घेत असे. तो सायकल चालवायलाही शिकली होती आणि तिने वडिलांकडे सायकल विकत घेण्याचा आग्रह धरला होता. त्यावेळी ती सायकलवरून शाळेत येत असे. ती बाजारातून आवश्यक वस्तूही विकत घेत असे.

ममता मॅट्रिक पास झाली तेव्हा तिचे लग्नही झाले होते. नम्रता लहान होती त्यामुळे तिचा पुढील अभ्यास चालू होता. मदनमोहन नम्रतासाठी योग्य वराच्या शोधात होते. आता त्यांना नोकरी करणारा मुलगा हवा होता कारण आधीचे दोन्ही अनुभव सुखद नव्हते. नम्रता हुशार असण्यासोबतच दिसायलाही खूप सुंदर होती. ५ फूट ६ इंच उंच, सडपातळ शरीर, जड पापण्या, मोठे तिरके डोळे, लांबट चेहरा, दुधाळ सिंदूर मिश्र वर्ण, पातळ ओठ, चमकणारे तेजस्वी दात. सगळ्यात मादक गोष्ट म्हणजे तिचे हसणे. ती हसली तेव्हा चांदण्या रात्री बेलाची फुलं उमलल्यासारखं वाटत होतं. जे तिला भेटेल ते विभक्त होऊनही तिच्या हसण्यात मग्न होत.

ती नक्कीच सुंदर होती. जेव्हा ती तिच्या सलवार कमीजमध्ये दोन लांब वेण्या घालून बाहेर पडायची तेव्हा प्रेक्षक डोळे न मिटता तिच्याकडे बघतच राहायचे. त्या काळात हीच फॅशन होती जी त्या काळातील नायिका करत असत. जेव्हा मुलगी इतकी विनम्र, सुंदर आणि शिकलेली असते, तेव्हा योग्य मुलगा शोधणे कमी कठीण नव्हते.

नम्रताने बी.ए.चे शिक्षण पूर्ण करून पुढे शिक्षण घ्यायचे होते, पण दरम्यानच्या काळात इंजिनिअर मुलाशी बोलणे झाले. मुलगा हर्ष सरकारी नोकरीसोबतच श्रीमंत कुटुंबातील होता. पूर्वी त्यांची बेलापूर येथे जमीन होती. नम्रता हिने नाइलाजाने लग्न केले. मदन मोहन यांनी नम्रताचे मोठ्या थाटामाटात लग्न केले. भरपूर हुंडा देऊन मुलीला पाठवले. आपल्या मुलीला चांगल्या घरात जात आहे यापेक्षा पालकांना काय दिलासा देणारा असेल? खूप आनंद झाला. मुलगा दहावीत होता.

नम्रता तिच्या नव्या आयुष्यात पाऊल टाकत होती. तिचे सासरचे कुटुंब पुराणमतवादी विचारसरणीचे अनुयायी होते. हर्षने शिक्षित असूनही त्यावर आंधळेपणाने विश्वास ठेवला. स्वतंत्र वातावरणात वाढलेल्या नम्रताने स्वत:वर नियंत्रण ठेवत या प्रतिकूल वातावरणात स्वत:ला जुळवून घेण्याचा प्रयत्न केला. लहान सून असल्याने घरची सगळी जबाबदारी तिच्यावर आली. तिने किचन कधीच सांभाळले नव्हते, त्यामुळे जराही चूक झाली तर तिला सासूचे ऐकावे लागत असे.

मोठ्या जावा पण मागे लागत असे. हर्ष घरगुती व्यवहारामध्ये कधीच बोल्ट नसे. सासरे चांगले होते. खूप प्रेमाने बोलायचे. हर्षचे ऑफिस जवळच होते. बाईकने प्रवास करायचा. माझ्या नणंदेचे लग्न झाले होते आणि त्या कधी माहेरी येणं जाणं होत असे. नम्रता तिच्या सासरच्या वातावरणाशी जुळवून घेत राहिली, पण अभ्यासाची इच्छा दाबू शकली नाही. घरी पुढच्या अभ्यासावर चर्चा करताना नाना प्रकारच्या गोष्टी सांगायचे जसे की, ‘‘आमचा मुलगा कमावणारा नाही जे कि स्त्री कमावेल? तू आता खूप अभ्यास केला आहे, अजून अभ्यास केल्यावर काय होईल’’ वगैरे पण तिची अभ्यासाची इच्छा तिला स्वस्थ बसू देत नव्हती. हर्षशीही बोलले. तो विलंब करत होता. दरम्यान, एमए प्रायव्हेट फॉर्म भरण्याची तारीख निघाली. तिच्या पालकांच्या घरी जाण्याच्या बहाण्याने फॉर्म भरला होता. घरातील कुणाला तरी सांगणे आवश्यक होते अन्यथा नंतर त्रास झाला असता, पण सांगायचे कोणाला? मग तिला आठवलं की मी माझ्या सासऱ्यांना सांगू शकते. दरम्यान परीक्षेची तारीख निश्चित झाली. आईच्या आजारपणाच्या बहाण्याने ती शहरात आली.

परीक्षा देऊ लागली. सासऱ्यांना पत्र लिहून सर्व काही पोस्ट केले. तिने आधीच हर्षला शांतपणे सांगितलं होतं. आधी तो अस्वस्थ झाला आणि मग तो गप्प राहिला. बरं, कशी तरी मी परीक्षा उत्तीर्ण झालो.

दरम्यान,गर्भवती राहिली. काही महिन्यांनंतर परीक्षेचा रिजल्ट आला. चांगल्या मार्कांनी पास झाले होते. तिला आधीच शिक्षक बनण्याची इच्छा होती. तिने एमए केलं होतं, आता ट्रेनिंग करायचं होतं. तोपर्यंत लहान मुलाचे पदार्पण झाले होते. ती मुलाच्या संगोपनात व्यस्त झाली, पण तिची अभ्यासाची इच्छा कायम राहिली. तिने ट्रेनिंग कॉलेजमध्ये प्रवेश घेण्यासाठी अर्जही केला. लहान मुलगा आधीच ३ वर्षांचा होता. येथे तिच्या उमेदवारीची माहिती मिळाली.

तिची नोंदणी झाली. प्रशिक्षणाच्या नावाखाली गदारोळ झाला. सासूपेक्षा वहिनींनी जगणं कठीण केलं. ट्रेनिंग कॉलेज दूर असल्याने मुलाला ठेवण्याची अडचण होती. काळजी कोण घेणार? सासू-सासऱ्यांनी हार पत्करली, मग त्यांची काळजी घेण्यासाठी एका बाईला ठेवली.

पण काही दिवसातच तीही निघून गेली. ती म्हणाली की तू एकटी राहशील तर मी या घरात राहू शकत नाही. खूप त्रास देतात हे लोक. मग पुन्हा फोन केला. सगळे काही दिवस राहायचे आणि मग पळून जायचे. बरं, कसं तरी प्रशिक्षण पूर्ण झालं. तोपर्यंत तो लहान मुलगाही थोडा मोठा झाला होता. घरची परिस्थिती तशीच होती. या कठीण परिस्थितीतही नम्रताने हिम्मत हारली नाही. शिक्षक होण्याची इच्छा मनात राहिली.

नोकरीच्या जागा निघाल्या. तिने अर्ज केला आणि तिची निवड हायस्कूल शिक्षक म्हणून झाली. निकाल आल्यानंतरही ती घरी सांगायला घाबरत होती. तिला माहीत होते की सासरचे लोक तिला नोकरीत रुजू होण्यापासून रोखतील. हर्ष मान्य करेल पण सासू आणि वहिनी गोंधळ घालतील. तिला ज्याची भीती वाटत होती तेच घडले.

‘‘तुला काय कमी आहे? आता आम्हाला आमच्या सुनेच्या पैशावर जगावं लागेल. लोक काय म्हणतील? काय वेळ आली?’’ सासू बडबडली, ‘‘ती दिवसभर घराबाहेर राहिली तर घरची कामे कोण करणार? मुलाला कोण सांभाळणार? ती बाहेर मजा करणार आणि घरात काम करताना आपण मरणार आहोत.’’

‘‘आम्ही नाही करू शकत. तुझ्या मुलाला घेऊन निघून जा,’’ वहिनी ओरडली. नम्रता गप्पच राहिली. तिला माहित होते की तिच्या उत्तराने आणखी गोंधळ होईल. तुम्हाला सामील व्हावे लागेल. सासरे गप्प होते पण मनातून आनंदी होते, अभिमान वाटत होता. आजपर्यंत या कुटुंबातील एकाही सुनेने इतका अभ्यास केला नव्हता. माझी सून शिकलेली असेल तर तिचा उपयोग झाला पाहिजे. घरातील कलहामुळे ते गप्प बसले होते पण सुनेसोबत होते. हर्षने होकार दिला. काहीतरी प्रॉब्लेम होईल आणि मग सगळं जुळवून येईल असं त्यांना वाटलं. त्याला त्याच्या कामातून फुरसत नव्हती. ९ वाजता ऑफिसला निघायचे आणि रात्री उशिरा घरी परतायचे. घरी पोहोचेपर्यंत तो इतका थकला असेल की जेवून झोपी गेला असेल.

जॉईन होण्यापूर्वी नम्रताने हळू हळू सर्व कागदपत्रे तयार केली आणि ठरलेल्या तारखेला रुजू झाली. या सर्व कामात तिच्या वडिलांचा मोठा वाटा होता. तुमच्या मुलीच्या पाठीशी नेहमी उभे आहात. खूप आनंद झाला. आजपर्यंत त्यांच्या कुटुंबात एकही मुलगी एवढी शिकली नव्हती. शाळा १० किलोमीटर अंतरावर होती. शाळेत जाण्यासाठी ती रिक्षा घेऊन जायची. मुलगाही ५ वर्षांचा झाला होता. त्याला त्याच्या शाळेत दाखल करून घेतले. त्याला पण सोबत घेऊन जायची. येथे घराच्या विभाजनाची चर्चा होती. वहिनी आवाज करत होती. सासूलाही आपल्या सुनेने शाळेत जाणे शिष्टाचाराच्या विरुद्ध आहे असे वाटले. ज्या दिवसापासून नम्रता शाळेत जायला लागली, तिची वहिनी मुद्दाम उशिरा उठायची जेणेकरून ती वेळेवर पोहोचू नये, पण नम्रताच्या मनात प्रचंड उत्साह निर्माण झाला होता. ती सकाळी उठून नाश्ता तयार करायची.

ती स्वत:साठी, हर्ष आणि मुलासाठी टिफिन तयार करायची. ती दिवसभराची भाजीही तयार करून ठेवायची. मग ती स्वत:ला आणि तिच्या मुलाची तयारी करून शाळेत जायची. आधी ती तिच्या मुलाला शाळेत सोडायची आणि तिच्या शाळेत जायची. शाळेतही तिच्या वागण्यावर आणि कार्यक्षमतेवर विद्यार्थी आणि पालक खूश होते. ती कपडेही व्यवस्थित घालायची. वॉर्डरोबची शोभा वाढवणाऱ्या साड्या आता नम्रताच्या अंगावर शोभल्याचा आनंद वाटत होता.

शाळेतून परत आल्यावर अनेक गोष्टी ऐकू येत होत्या पण ती गप्प होती. पहिला पगार मिळाल्यावर तिने सासऱ्यांच्या चरणावर पूर्ण पगार ठेवला तेव्हा तिच्या डोळ्यातून अश्रू तरळले. आशीर्वाद देताना ते म्हणाले, ‘‘आता मला २ नाही तर ३ मुले आहेत.’’

काळाचे चाक फिरत राहिले. घराची विभागणी झाली आहे. हर्षने नवीन घरही घेतले. नम्रता उपप्राचार्या झाल्या. स्कूटर घेतली. मुलगाही पाचवीच्या वर्गात दाखल झाला. शाळेची बस त्याला घ्यायला यायची. नम्रता यांना दुसरे मूल झाले नाही किंवा त्यांनी मूल होऊ दिले नाही. कोण पाहणार? हे लोक अगदी नोकरांनाही पळवून लावायचे. लहान मुलाची काळजी कोण घेणार? याचा तिला नेहमीच पश्चाताप होतो. लहानाला एकटेपणा जाणवतो. एकामागून एक सासू सासरे वारले, दीर आणि वहिनी मुलांसोबत वेगळे राहतात.

उपप्राचार्य झाल्यानंतर कामाचा ताण वाढला होता. घरी परतायला उशीर होत असे. कधी-कधी सभांसाठी जिल्ह्यात जावे लागत असे. हर्षला ही गोष्ट आवडली नाही. ती तिच्या कर्तव्यदक्षतेसाठी आणि शिस्तीसाठीही ओळखली जात होती. त्यामुळे तिच्या सहकाऱ्यांनाही हेवा वाटला. शाळेतही ती साडीशिवाय दुसरा कोणताही ड्रेस घालत नाही. ते म्हणाले की, इंटरमिजिएटचे विद्यार्थी हुशार असतात. असे कपडे घालणे त्यांच्यावर वाईट परिणाम करेल.

शाळेत एक समिती होती, ज्याचा एक सदस्य मनमानीपणे वागत असे. याबाबत सभापतींकडे तक्रार केली. यामुळे तो तिच्यावर खार खात राहिला. संधी शोधत होतो. शाळेत विद्यार्थ्यांसाठी विहित गणवेश होता. इथे काही मुली रंगीबेरंगी हिजाब घालून येऊ लागल्या. वेगवेगळ्या रंगांचे हिजाब परिधान केल्याने विहित ड्रेस एकसारखा दिसत नाही.

नम्रता मुलींना समजावत म्हणाली, ‘‘हे बघ. माझा हिजाबला आक्षेप नाही, पण त्यांनी शाळेच्या गणवेशाच्या रंगाचाच परिधान करावा.’’

घरी गेल्यावर मुली काय म्हणाल्या माहीत नाही. एक सदस्य जो आधीच नाराज होता. एका पालकाला डिवचून शाळा गाठली. संख्या ५० पेक्षा जास्त होती. नम्रताला काढा. एवढा गोंधळ झाला की अधिकाऱ्यांनाही यावे लागले. यावरून वाद झाला.

नम्रता घाबरली नाही आणि तिच्या बोलण्यावर ठाम राहिली. ती म्हणाली, ‘‘हिजाब न घालण्याबाबत मी म्हटलेले नाही. मला हिजाब घालण्यास काही आक्षेप नाही. कशाला आक्षेप असेल? फक्त एकच गोष्ट आहे की हिजाब हा शाळेच्या ड्रेससारखाच रंगाचा असावा, अन्यथा ते मला माझ्या शाळेच्या शिस्तीत आणेल.’’

ती आपल्या शब्दावर ठाम राहिली. शेवटी निर्णय तिच्या बाजूने लागला. ज्यांना चिथावणी दिली आाणि आणले गेले ते तोंड लटकवून निघून गेले.

या घटनेमुळे नम्रताची प्रतिष्ठा वाढली. शिक्षणासंबंधी जी काही बैठक झाली त्यात नम्रताची मते घेतली गेली. तिची व्यस्तता वाढली.

एके दिवशी मी मीटिंगवरून घरी परतले तेव्हा रात्रीचे १० वाजले होते. हर्षने दार उघडले. त्याला खूप राग आला, ‘‘एवढ्या रात्री तू येतेस. मी हे दार बंद करू का?,’’ दार उघडताच म्हणाला.

ती १० मिनिटे बाहेर उभी राहून आश्चर्यचकित झाली, हे घर तिचे नाही का? इतकी वर्षे सजवलेले… या घराचा दरवाजा माझ्यासाठीही बंद असेल, म्हणजे हे घर माझे नाही. विचार करत राहिले. आत आल्यावरही सगळ्या गोष्टी तिला उत्तेजित करत होत्या. रात्रीचे जेवणही केले नाही. या घटनेनंतर ती अनेक दिवस अस्वस्थ होती. माझे घर कुठे आहे?

आता स्वत:चे घर बांधण्याचा विचार माझ्या मनात स्थिरावला. हर्षने वेगळे घर बांधण्याबाबत बोलले तर तुम्ही मान्य कराल का? मग शांतपणे घर घेण्याचा ठोस निर्णय घेतला, पगार बऱ्यापैकी होता. काही पैसेही वाचवले होते. बाकीचे गृहकर्ज घेणार. हे हर्षला कळेल तेव्हा बघू. त्यानंतर दलालामार्फत जमीन घेतली. तिच्या नावावर नोंदणी करून घेतली.

घर बांधण्याचे कंत्राट दिले. हर्षला अजून सांगितलं नाही. तो इतका व्यस्त होता की त्याच्या लक्षातही आलं नाही. जेव्हा घर पूर्ण झाले आणि गृहप्रवेशाची वेळ आली तेव्हा मी हर्षला याबद्दल सांगितले. सुरुवातीला त्याला आश्चर्य वाटले. मला जरा राग आला पण आता काय करू? विचार आला अजून संपत्ती वाढली.

मग नम्रताने तिचं घर सजवलं. झाडे लावली आणि त्यांची काळजी घेण्यासाठी एक माळी ठेवला. तिला अजून इथे राहायचे नव्हते पण तिचे स्वत:चे घर आहे. महिन्यातून २-३ दिवस ती इथे येऊन राहत होती. हर्ष आणि मुलगा पण कधी कधी येतात.

आजही ती सुट्टीत इथे आली आहे. इथे तिला वेगळीच शांतता मिळते. चेहरा शांततेने फुलतो. जणू प्रत्येक गोष्ट तिचीच वाट पाहत असते. आजही गच्चीकडे पाहताना प्रत्येक मुलीला स्वत:चे घर असावे असा विचार मनात येतो. जरी ती फक्त एक खोली असली तरी ते आपले स्वत:चे घर, आपले घर असावे.

दिखावा

कथा * दिनेश सिंह

आजींच्या चितेला काकांनी अग्नी दिला. काका त्यांच्या दोन मुलांसह अमेरिकेत स्थायिक झाले होते. चितेने धडधडत पेट घेतला. गंगेच्या काठावरील जोरदार वाऱ्याने आगीत तेल ओतायचे काम केले. चितेच्या प्रखर आगीमुळे आजूबाजूला उभ्या असलेल्या माणसांना थंडीच्या मोसमातही उबदार वाटले.

जवळपास ५०-६० माणसांच्या गर्दीत मीदेखील होतो. आजीच्या रुग्णालयात जाण्यापासून ते मरेपर्यंत तिच्यावर केलेले उपचार, तसेच तिला स्मशानभूमीत घेऊन जाताना झालेले सर्व पूर्वापार विधी मी अत्यंत कुतूहलाने पाहात होतो, ते समजून घेण्याचा प्रयत्न करत होतो, पण मला हे समजत नव्हते की, विधींचे पालन करणे का गरजेचे आहे किंवा त्या न पाळल्याने काय नुकसान होईल? अशा प्रकारचा मृत्यू मी पहिल्यांदाच जवळून पाहिला होता.

आजींच्या तीन जावयांमध्ये मी सर्वात लहान जावई होतो. त्यांच्या अंत्ययात्रेत सहभागी होणे हा माझ्यासाठी नवीन अनुभव होता.

१० डिसेंबरला सकाळी अंघोळ करताना त्या नाहणीघरात पडल्या होत्या. खूप रक्त वाहून गेले होते. त्यांना तातडीने रुग्णालयात नेण्यात आले. त्यावेळी त्यांच्या मेंदूतील नसा फुटल्याचे डॉक्टरांनी सांगितले.

मला जे जमले ते मी केले. माझी पत्नी तिच्या आजीची काळजी घेण्यासाठी रात्रंदिवस रुग्णालयातच राहिली. खरं तर ती माझी आजी नसून माझ्या पत्नीची आजी होती किंबहुना माझ्या पत्नीची आईच होती, कारण माझ्या पत्नीच्या आईचा मृत्यू लवकर झाल्यामुळे आजीनेच तिला सांभाळले होते. माझ्या पत्नीच्या वडिलांचे काही वर्षांपूर्वी निधन झाले होते. त्यामुळेच माझ्या पत्नीचे आणि माझेही पत्नीच्या आजीसोबत चांगले पटत होते.

माझ्या दोन मोठया मेहुण्या, काकाच्या मुली, एकुलती एक सून, काकी, त्यांच्या सर्व मुलांसह दुपारीच रुग्णालयात पोहोचत असत. संध्याकाळपर्यंत सर्वजण आजीसोबत बसण्याऐवजी बाहेर फिरताना दिसायचे. जेव्हा मी तिथे पोहोचायचो तेव्हा मला माझ्या चुलत मेहुण्या कधी चहा, कधी कॉफी पिताना तर कधी बाहेर रस्त्यावर फिरताना दिसत. एकदा विचारल्यावर त्यांनी सांगितलें की, ‘‘इथे खूप थंडी आहे. मुलांना सर्दी होऊ नये म्हणून उन्हात राहाणे खूप गरजेचे आहे.’’

मी प्रश्न केला, ‘‘मग तुम्ही मुलांना इथे का आणता? काहीनी घरीच थांबावे तर काहींनी रात्री यावे.’’

एकजण म्हणाली, ‘‘माझी मुलं माझ्यासोबतच येतील. मी त्यांना कोणाच्या भरोशावर कसे सोडून येऊ? मुलांना रात्री येथे झोपायला लावणे योग्य नाही, कारण त्यांना संसर्ग होऊ शकतो. घर हे सर्वात सुरक्षित ठिकाण आहे. मला स्वत:ला संसर्गाच्या भीतीने येथे यावेसे वाटत नाही, पण काय करणार? आईने सांगितले आहे, त्यामुळे यावेच लागते. नाही आले तर लोक काय म्हणतील? (जणू ती नातेवाईकांच्या टोमण्यांच्या भीतीने येथे येत होती) तसे तर आजींचा दीप्तीवर खूप विश्वास आहे, आता फक्त दीप्तीनेच त्यांना बघायला हवे.

तिच्या या उत्तराने मी निरुत्तर झालो. त्या दोघी बहिणी आणि दीप्तीची काकू मात्र खूश दिसत होत्या. मी विचार करू लागलो, ‘‘कदाचित मीच मूर्ख आहे जो इथे पडलेलो असतो.’’

पण लगेच मनात दुसरा विचार आला, ‘बहीण आहे. सेवा केली तर बिघडले कुठे? सर्व नालायक असले तरी मी नालायक नाही.’ या आजीमुळेच माझे दीप्तीशी लग्न झाले. काका, मामा तयार नव्हते. आजींनीच पुढाकार घेऊन आमच्या प्रेमविवाहावर शिक्कामोर्तब केले होते. काका-काकूंना दीप्तीचे लग्न कुणा शिक्षकासोबत लावून द्यायचे होते. मी दक्षिण भारतीय होतो, आजींनी माझी जात, माझे कुटुंबीय, कुणाबद्दलच काही विचारले नाही. त्यांचा दीप्तीवर पूर्ण विश्वास होता.

आजीचे वय झाल्यापासून दीप्ती त्यांची सगळी कामं करायची. ती लहानपणापासून ही कामं करत होती, पण माझ्यासोबत एमबीए केल्यानंतर, त्याच एनएनसीमध्ये काम करूनही आजींची छोटी-छोटी कामं दीप्तीकडेच होती. आजींनी मला ते प्रेम दिलं, जे मला कोणाकडून कधीच मिळालं नाही, म्हणून आम्हा दोघांना रुग्णालयात रात्रंदिवस त्यांची सेवा करताना समाधान वाटत होते. आजी, कोणासाठी ओझे कशी ठरू शकते? काका-काकूंचे त्यांनाच माहीत.

आजींच्या एकुलत्या एक सुनेने, बहुधा सासूला हात न लावण्याची शपथ घेतली असावी. ती घरातून निघताना महागडी साडी आणि मॅचिंग ब्लाऊज घालायची. लिपस्टिकसह मेकअप करायची. रुग्णालयात आल्यावर पुन्हा एकदा आरशात मेकअप न्याहाळायची, जेणेकरून तो खराब झाला असेल तर नीट करता येईल. त्या वयातही काकीचा नखरा पाहाण्यासारखा होता. ती माझ्यासोबत फ्लर्टही करायची.

एके दिवशी मी तिला सांगून टाकले की, ‘‘काकी, तुम्ही येथे मेकअप करणे शोभत नाही.’’

ती रागाने म्हणाली, ‘‘तुला काय समजते? येथे अनेक डॉक्टर येतात. त्यातले काही त्यांचे तर काही जावयांचे मित्र आहेत. ते मित्रही आजीला भेटायला येतात. त्यांनी मला साध्या कपडयात बघितले तर काय म्हणतील? तुझ्या काकांची, एका मोठया उद्योगपतीची पत्नी म्हणून मला हे सर्व करावं लागतं. घराच्या इज्जतीचा प्रश्न आहे.’’

आजोबांचा एकुलता एक मुलगा आणि आमच्या सख्ख्या एकुलत्या एक काकांना व्यवसायातून सवड मिळायची नाही, पण हो, रोज रात्री एकदा ते येथे हजेरी लावून जायचे. रात्री येथे थांबतो, असे सांगून काही वेळाने दुकानातील नोकराला येथे बसवून जायचे, जो सतत झोपेत असायचा. रात्री ग्लुकोज लावताना मला आजींचा हात धरावा लागला, कारण त्या अनेकदा हात हलवत होत्या. त्यामुळे दीप्ती आणि मी रात्री आळीपाळीने झोपायचो आणि उठायचो.

आजींसाठी ७व्या दिवशी घरी महामृत्युंजय मंत्राचा जप सुरू झाला. त्यांना भागवत गीता वाचून दाखवण्यासाठी रुग्णालयात एका पुजाऱ्याची नियुक्ती करण्यात आली होती. एका तासासाठी तो २०० रुपये घेत असे. आजी जेव्हा बऱ्या होत्या तेव्हा त्यांच्याशी कोणी छोटीशी गोष्टही बोलत नसे, पण आता त्यांना भगवत गीतेचे वाचन करुन दाखवले जात होते. जोपर्यंत आजी बऱ्या होत्या, त्यांची कोणालाच काळजी नव्हती, कोणी त्यांना खायला – प्यायला विचारले नाही. त्या घराच्या एका कोपऱ्यात पडून असायच्या.

८व्या दिवशी पहाटेच्या सुमारास आजींचे रुग्णालयातच निधन झाले. काका, काकी, माझ्या चुलत मेहुण्या, त्यांचे पती आले होते. त्या दिवशी त्यांनी मुलांना घरीच ठेवले होते.

येताच सर्वांनी आजींच्या पार्थिवाला मिठी मारली. (त्यांनी याआधी माझ्या पुढयात असे कधीच आजींना जवळ घेतले नव्हते). थोडयाच वेळात संपूर्ण खोली गोंगाट आणि रडण्याच्या आवाजाने भरून गेली. जणू काही एकाचवेळी अनेकांची हत्या करण्यात आली होती. ५ मिनिटांत सगळे शांत झाले. कोणाच्याही चेहऱ्याकडे बघून त्यांनी डोळयांतून एक अश्रूही काढल्याचे दिसत नव्हते. ते संपूर्ण दृश्य मला नाटकाच्या रंगीत तालमीसारखे वाटले. माझे स्वत:चे आई-वडील जिवंत होते आणि दोघेही माझ्यासारखेच त्यांच्या आई-वडिलांचे एकुलते एक होते, त्यामुळे कुणाला असे पाहाण्याची माझी ही पहिलीच वेळ होती.

आजींचा मृतदेह स्ट्रेचरवर ठेवला, त्यावेळी काका एकटेच असल्याने आजीला उचलण्यासाठी मदत करण्याचा विचार मनात आला. मी हात पुढे करताच मोठी मेहुणी म्हणाली, ‘‘दिनेश, तुम्ही हात लावू नका. तुम्ही जावई आहात, तुमचा हात लागल्यास आईला नरकात जावे लागेल,’’ या बहाण्याने तिने तिच्या पतीलाही हात लावण्यापासून वाचवले.

आजींच्या मृत्यूपर्यंत मी त्यांची सेवा करत राहिलो. त्यावेळी मी जावई आहे हे कोणालाच आठवत नव्हते, पण आजींना मोक्ष मिळण्याचा प्रश्न होता, त्यामुळे त्यांना हात लावून मला त्यांच्या मोक्षाचे दरवाजे बंद करायचे नव्हते.

आजींना उचलणे काकांना एकटयाला शक्य नव्हते. ते स्वत: ६५ वर्षांचे होते. आजी ८९ वर्षांच्या होत्या. तरीही काका, माझी पत्नी आणि वहिनी आजींना उचलून स्ट्रेचरवर आणू लागले. माझ्या दोन्ही मेहुण्या स्ट्रेचर धरून होत्या. स्ट्रेचरवर ठेवण्याच्या प्रयत्नात मृतदेह जमिनीवर पडला.

कसाबसा तो जमिनीवरून उचलून पुन्हा स्ट्रेचरवर ठेवण्यात आला.

मृतदेह घरी नेण्यात आला. शवपेटी सजवण्यात आली. २० किलो गुलाबाची फुले आणि तेवढयाच संख्येने मखाने मागवण्यात आले. एका प्रतिष्ठित व्यावसायिकाच्या आईची अंत्ययात्रा निघाली. त्यांची संपूर्ण प्रतिष्ठा पणाला लागली होती, कारण कोणी म्हणू नये की, मुलाने आईसाठी काही खर्च केला नाही.

महिला घोळक्याने येत होत्या. मृतदेहाजवळ येताच सर्वांनी एकसुरात आरडाओरडा केला. किती विलक्षण सुसंवाद होता तो. काही क्षणातच पुन्हा शांतता पसरली. आधी आलेल्या महिला मागे सरकून बसल्या, जिथे त्या मृत व्यक्तीच्या म्हणजे आजीबद्दलच्या सर्व गोष्टींवर आपापसात चर्चा करू शकतील. आजींच्या हयातीत त्या इकडे एकदाही आल्या नसतील, पण आता कॉलनीतल्या सगळया महिलांची गर्दी झाली होती.

काही वेळाने आवाज आला, ‘‘नातू कुठे आहे? त्याला बोलवा, आजींच्या पायाला स्पर्श करायला लावा. आजींना मोक्ष मिळेल.’’

मी द्विधा मनस्थितीत होतो. माझ्या स्पर्शाने आजी नरकात गेल्या असत्या, पण माझ्या मुलाच्या स्पर्शाने नाही. त्या आजारी असताना त्यांना कोणी हात लावायलाही तयार नव्हते.

माझ्या दोन्ही मेहुण्या आणि सुनेने आपापल्या मुलांना मृतदेहाकडे नेण्यास सुरुवात केली.

मी विचार केला, माझे दोन्ही मेहुणे आले नाहीत हे बरं झालं, नाहीतर त्यांचेही माझ्यासारखेच झाले असते आणि त्यांनाही पुतळयासारखे कोपऱ्यात बसावे लागले असते.

एक छायाचित्रकारही होता. मृतदेहावर चादर घालतेवेळी भाऊसाहेबांचे लक्ष बहुधा आजींच्या मानेकडे आणि मनगटाकडे गेले. सोन्याचे हार आणि बांगडया होत्या. किमान ४ तोळे सोने होते भाऊसाहेबांनी ते काढून घेतले, जणू कोणीतरी ते घेऊन पळून जाणार होते.

मृतदेह रुग्णवाहिकेवर ठेवून सर्वजण घाटाकडे निघाले. घाटावर एक लाकडी चिता तयार होती. चितेवर मृतदेह ठेवण्यापूर्वी नदीला प्रदक्षिणाही घालायची होती. पण अजूनही कवटी फुटली नव्हती. न्हाव्याने भाऊसाहेबांचे केस काढायला सुरुवात केली. मुंडन विधीनंतर भाऊसाहेबांच्या अंगावर पांढरी वस्त्रे होती. थंड वाऱ्यामुळे भाऊसाहेब थरथरत होते.

मृतदेहाला आंघोळ घालून चितेवर ठेवण्यात आले. आता प्रतीक्षा होती ती गुरुजींची, जेणेकरून मुखाग्नी देता येईल. दुसरीकडे, गुरुजी मृतदेहावर पडलेल्या इतर मृतदेहांचा हिशोब करण्यात व्यस्त होते. सर्वाकडून पूर्ण पैसे घेऊनच ते आमच्या दिशेने आले. मंत्रोच्चारासह भाऊसाहेबांनी अग्नी दिला आणि चिता पेटली.

दुसऱ्या दिवशी, घरातील सर्व वडीलधारी चितेची राख एका भांडयात गोळा करण्यासाठी स्मशानभूमीत पोहोचली, जेणेकरून ती वाराणसी, अलाहाबाद, गया आणि पुरीसारख्या ठिकाणी पवित्र नद्यांमध्ये विसर्जित करता येईल.

हा कलश घेऊन फक्त भाऊसाहेबांनाच जावे लागले. माझ्या कानावर आले होते की, भाऊसाहेब आजी हयात असताना एकदाही त्यांच्यासोबत कुठेही गेले नव्हते. पत्नीसोबत मात्र हनीमूनसाठी काश्मीरहून कन्याकुमारीपर्यंत गेले होते. त्यांचे म्हणणे होते की, त्यांनी आईसाठी इतकेही केले नाही तर लोक काय म्हणतील? त्यांना सतत लोक काय म्हणतील याचीच भीती वाटत होती.

शेवटी अंघोळीची वेळ झाली. अंघोळ न करता घरात शिरल्यास घर अपवित्र होईल अशी सर्वांना भीती होती. मी स्पष्टपणे नकार दिला, ‘‘खूप थंडी आहे, मी घरी जाऊन गरम पाण्याने अंघोळ करेन. आजी तर आता आपल्यात नाहीतच.’’

मी सोडून सगळयांनी थरथर कापत नदीत अंघोळ केली. घरी परत येईपर्यंत त्यांचे दात एकावर एक आदळत होते. त्यांच्यापैकी काहींच्या नाकातून पाणी वाहणेही सुरू झाले होते. घरी अजून पुजाऱ्यांचे देणे बाकी होते. दहावे… तेरावे पुजाऱ्यांना दान, नातेवाईकांना जेवण, स्थानिक लोक, हजारोंचा खर्च होता.

पत्नीला सोडून मी परत आलो. परतताना पत्नीने सांगितले की, आजींच्या उपचारांपासून ते तेराव्यापर्यंत सुमारे २ लाख रुपये खर्च झाले, भाऊसाहेबांचा रुबाब सर्वत्र वाढला होता. पुजाऱ्यांनी एक प्रकारे आई स्वर्गात गेल्याचा दाखला दिला होता. पुढच्या वर्षी श्राद्ध करायलाही सांगितले होते. छायाचित्रकारालाही पैसे देण्यात आले होते. जवळपास महिनाभर सर्वजण हॉटेलमध्ये थांबले होते. भोजन, वाहतूक, भाडे इत्यादींवर भरपूर पैसा खर्च झाला, तसाच तो पुजाऱ्यांना खूश करण्यासाठीही खर्च झाला. इतका खर्च होऊनही भाऊसाहेबांचा चेहरा आनंदाने फुलला होता. आईच्या अंत्यसंस्कारात भरपूर पैसा वाया घालवून त्यांनी समाजात स्वत:चे मोठे स्थान निर्माण केले होते.

खरा कळस ७ दिवसांनी पाहायला मिळाला. आजींचे कपाट आणि कपडे तपासले असता एका कपाटात कागदाखाली एक लिफाफा सापडला, जो बहुधा ७-८ वर्षांपूर्वीचा होता. ते मृत्युपत्र होते. सर्वांसमोर कपाट उघडल्यावर माझ्या पत्नीच्या काकांना ते लपवता आले नाही. नाईलाजाने त्यांना मृत्युपत्र सर्वांसमोर वाचावे लागले. मृत्युपत्राशिवाय आजी मरण पावल्या असत्या तर ज्याच्या हाताला जे लागेल ते त्याचे होईल, असे सर्वांना वाटत होते.

आजींनी मृत्युपत्रात स्पष्टपणे लिहिले होते की, त्यांच्या मालकीचे जे काही आहे ते दीप्तीला मिळेल आणि त्यात गावातील त्यांचे वडिलोपार्जित घर आणि लॉकरमध्ये ठेवलेले तसेच त्यांनी घातलेल्या दागिन्यांचाही समावेश होता. मृत्यूपत्र ऐकून सर्वांचे तोंड उघडे पडले.

माझ्या मेहुण्या एकसुरात म्हणाल्या, ‘‘आता आम्हाला समजले की दीप्ती आजीची इतकी सेवा का करत होती. तिला माहीत होतं की फक्त तिलाच त्याचे फळ मिळेल.’’

दीप्ती काहीच बोलली नाही आणि दुरूनच तिने मला काही न बोलण्याचा इशारा केला.

घरी आल्यावर दीप्तीने मला एक पिशवी दिली, ज्यावर धूळ साचली होती. ती म्हणाली, ‘‘आजीला एके दिवशी रुग्णालयात शुद्ध आली होती. ही पिशवी तिच्या जुन्या कपडयांमध्ये कुठेतरी असावी. तिने आग्रह केला की, मी ती पिशवी आणावी. मी अनेकदा नकार दिला, पण आजीने हट्टच धरला. मी पिशवी आणल्यावर तिने माझ्या हातावर हात ठेवला आणि म्हणाली, बाळा, हे मायाकडून तुम्हा दोघांसाठी आहे. हे कोणाला कळू देऊ नकोस. मी जे लिहिले आहे ते तुला मिळेल की नाही, हे मला माहीत नाही. मी मात्र पिशवी उघडली नाही, तशीच घरी आणली. आता बघूया, त्यात काय आहे ते.’’

बॅगेत जवळपास ५ किलो सोन्याचे दागिने होते. ते जुन्या डिझाईनमधले होते. ही बॅग काकूंच्या नजरेतून कशी निसटली ते मला समजले नाही, कदाचित आजींनी ती जुने कपडे असलेल्या कपाटात लपवून ठेवली होती. त्या कपडयांना खूप वास येत होता. कदाचित आजींनी मुद्दामहून लघवी केलेले कपडेही त्या कपाटात कोंबून ठेवले होते, जेणेकरून कोणतेही काका-काकू त्याला हात लावणार नाहीत.

शेवटच्या दिवशीही कोणीही कपाट उघडले नव्हते. आम्हा दोघांनाही पैशांची हाव नव्हती. आजींवरील प्रेमामुळेच दीप्तीने तिची रात्रंदिवस सेवा केली आणि तिची सेवाभावना पाहून मीसुद्धा तिला एकदाही थांबवले नाही, आजीच आमच्या लग्नासाठीची सर्वात मोठी शुभचिंतक होती. पैसा ही मोठी गोष्ट आहे, पण प्रेम त्याहूनही मोठे आहे ना?

ते सात दिवस

कथा * रितु वर्मा

मानसीचा आज आपल्या सासरी पहिला दिवस होता. भावजय, नणंद, काकी सर्वजणी मस्करी करून हसत होत्या. अक्षत खोलीत येताच सुधा काकीने तिचा कान ओढत म्हटले, ‘‘अरे लबाडा, थोडेही थांबवत नाही का तुला? आयुष्यभराची सोबत आहे… थोडा धीर धर.’’

मानसीने बघितले की, सर्वजण थट्टा-मस्करी करत होते. मात्र अक्षतची आई म्हणजे मानसीची सासू माधुरीच्या चेहऱ्यावर कुठलेच भाव नव्हते. महागडे कपडे आणि दागदागिने घालूनही ती अतिशय सर्वसाधारण दिसत होती.

मानसी आणि अक्षतचे लग्न धुमधडाक्यात झाले होते. कुंदन हार आणि मोत्याच्या रंगाच्या घागरा-चोळीत मानसी अतिशय सुंदर दिसत होती. तर क्रीम रंगाच्या शेरवानीत अक्षतही देखणा दिसत होता.

दुसऱ्या दिवशी दुपारपर्यंत संपूर्ण घर रिकामी झाले. आता घरात फक्त मानसी, अक्षत, अक्षतची मोठी बहीण निधी आणि अक्षतचे वडील विनोद आणि आई माधुरी होते.

दुसऱ्या दिवशी माधुरीला पाचपरतावनासाठी माहेरी जायचे होते. कोणती साडी नेसायची हे ती ठरवत होती तेवढयात तिला वाटले की सासूबाईंनाच विचारुया. त्यानंतर हातात साडया घेऊन ती सासूबाईंकडे गेली. ‘‘आई सांगा ना, पिवळया आणि नारंगी रंगापैकी उद्या कोणती साडी नेसू?’’ तिने विचारले.

माधुरी म्हणाल्या, ‘‘बाळा, तुला जी चांगली वाटेल ती नेस, पण हा नारंगी रंग तुझ्यावर खुलून दिसेल.’’

तितक्यात विनोद रागाने म्हणाले, ‘‘तू तर अडाणीच राहिलीस… डोळयांना खुपणारा हा रंग थंडीत चांगला वाटतो, एप्रिल महिन्यात नाही.

माधुरी एकदम गप्प बसल्या. विनोद म्हणाले, ‘‘माधुरी बाळा, तू निधी ताईला विचार.’’

मानसीला आपल्या सासऱ्यांचे सासूबाईंशी असे वागणे अजिबात आवडले नाही. सोबतच तिला अशी भीतीही वाटू लागली की, अक्षतचा स्वभावही त्याच्या वडिलांसारखाच असला तर काय करायचे? शेवटी मुलामध्ये वडिलांचे थोडेफार गुण असतातच.

दुसऱ्या दिवशी मानसी पिवळया रंगाची शिफॉनची साडी नेसून गेली. माधुरी यांनी सकाळी बटाटयाची भाजी आणि मूग डाळीचा हलवा बनवला होता. निधी म्हणाली, ‘‘आई, तू आम्हाला लठ्ठ करणार असे वाटत आहे.’’

अक्षत रागाने म्हणाला, ‘‘आई, किती वेळा सांगितले आहे की, डाएटसाठीचे पदार्थ बनवत जा.’’

विनोद म्हणाले, ‘‘तुझी आई हे सर्व कुठून शिकणार? तिला स्वत:च्या कमरेचा घेर वाढवण्यातच धन्यता वाटते.’’

तितक्यात मानसी म्हणाली, ‘‘मी तर इतका सुंदर नाश्ता पहिल्यांदाच खाल्ला आहे.’’

मानसीने केलेले कौतुक ऐकून माधुरीचा चेहरा खुलला.

त्यानंतर अक्षत आणि मानसी १५ दिवसांसाठी हनिमूनला गेले. त्यावेळी माधुरीच्या असे लक्षात आले की, अक्षतच्या घरून एकतर त्याचे वडील किंवा बहीणच फोन करतात.

अक्षत आणि मानसी गोव्याहून परत आले तेव्हा निधी ताई तिच्या सासरी निघून गेली होती. मानसीने गोव्याहून आणलेल्या भेटवस्तू सासूबाईंना दाखवल्या. मानसी सासऱ्यांसाठी टी शर्ट आणि सासूबाईंसाठी गॉगल घेऊन आली होती.

माधुरीसाठी आणलेल्या भेटवस्तू पाहून विनोद म्हणाले, ‘‘मानसी बाळा, हे काय घेऊन आलीस तू तुझ्या सासूबाईंसाठी? माधुरीने गॉगल कधीच घातलेला नाही. इतकी वर्षे शहरात राहूनही ती थोडीशीही बदललेली नाही. ती काय गॉगल लावणार…?’’

मानसी म्हणाली, ‘‘अहो बाबा, आधी लावला नाही तर बिघडले कुठे? आता लावेल.’’

दुसऱ्या दिवशी विनोद आणि अक्षत कामावर गेले. मानसीकडे अजून ७ दिवसांची सुट्टी शिल्लक होती. ती स्वयंपाकघरात गेली तर तिथे सासूबाई बेसनाचे लाडू बनवत होत्या. मानसीकडे पाहात त्या स्मितहास्य करत म्हणाल्या, ‘‘बाळा, तुला बेसनाचे लाडू आवडतात ना? तेच बनवत आहे.’’

मानसी लाडू खात म्हणाली, ‘‘सासूबाई, खरंच तुमच्या हाताला खूप चव आहे.’’

माधुरी निराश होऊन म्हणाली, ‘‘बाळा, गेल्या ३० वर्षांपासून जेवण बनवत आहे. त्यामुळे जेवण चांगलेच बनवता आले पाहिजे ना?’’

मानसी म्हणाली, ‘‘आई, तुम्ही खरंच खूप चांगले जेवण बनवता. सर्वांनाच इतके चांगले जेवण बनवता येत नाही.’’

मानसीच्या लक्षात आले की, तिची सासूबाई घरकामात पारंगत होती, पण ती अजिबातच नीटनेटकी राहायची नाही.

संध्याकाळ होताच माधुरी या विनोद आणि अक्षतसाठी पोहे बनवू लागल्या. तितक्यात मानसी तिकडे आली आणि म्हणाली, ‘‘आई, मी चहा बनवते. तुम्ही जा आणि तयार व्हा.’’

माधुरी म्हणाल्या, ‘‘कशासाठी तयार व्हायचे?’’

मानसीने त्यांना नवीन ड्रेस दिला आणि म्हणाली, ‘‘तुम्हाला नीटनेटके पाहून बाबा खुश होतील.’’

विनोद आणि अक्षत घरी आले तेव्हा गरमागरम चहाचे घोट घेत अक्षत मानसीला त्याच्या कामावरील प्रोजेक्टबद्दल सांगू लागला. विनोद यांनी माधुरीकडे एक तिरपा कटाक्ष टाकला आणि टोमणा मारत म्हणाले, ‘‘माधुरी, मीही तुझ्यासोबत कामावरील प्रोजेक्टबद्दल चर्चा करू शकलो असतो तर किती बरे झाले असते…’’

माधुरी डोळयातील अश्रू लपवत स्वयंपाकघरात गेल्या. कपडे बदलताना विचार करू लागल्या की, विनोद यांनी आतापर्यंत कधीच तिला पत्नीचा सन्मान दिला नव्हता. सतत तिला अडाणी म्हणायचे. त्यामुळे आपण पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आहे याचाही माधुरी यांना विसर पडला होता.

रात्री मानसीला राहवले नाही, तिने अक्षतला विचारले, ‘‘बाबा सतत आईचा अपमान का करतात?’’

‘‘अगं, बाबा खूप हुशार आहेत आणि आई बावळटासारखी वागते त्यामुळे बाबा तिच्याशी असे वागतात,’’ अक्षतने सांगितले.

नंतर मानसीला मिठीत घेत म्हणाला की, ‘‘प्रत्येक जण माझ्यासारखा नशीबवान नसतो की, त्याला तुझ्यासारखी हुशार आणि सुंदर पत्नी मिळेल.

दुसऱ्या दिवशी जेव्हा माधुरी आणि मानसी एकट्या होत्या तेव्हा माधुरी म्हणाली, ‘‘आई, तुम्हाला वाईट वाटणार नसेल तर एक विचारू का? तुम्ही बाबांची प्रत्येक गोष्ट का ऐकता?’’

माधुरी म्हणाल्या, ‘‘बाळा, मी तुझ्यासारखी हुशार आणि सुंदर नाही. शिवाय स्वत:च्या पायावर उभी नाही.

मानसी म्हणाली, ‘‘तुम्ही सुंदर दिसता. तुमचा बांधाही कमनीय आहे… फक्त चेहऱ्यावर स्मितहास्य ठेवायची गरज आहे.

माधुरी म्हणाल्या, ‘‘उगाच मस्करी करू नकोस. माझी सासू, नणंद, भावजय इतकेच नाही तर माझी मुलेही मला अडाणी समजतात.’’

मानसी म्हणाली, ‘‘आई तुम्हाला असे वाटते, कारण तुम्ही तसा विचार करता… तुम्ही जसा तुमच्याबद्दल विचार कराल तसाच दुसरेही करणार.’’

रात्री जेवताना मानसीने विनोद यांना विचारले की, ‘‘बाबा, आपल्या आई खूप छान जेवण करतात. आपण त्यांना एखादा व्यवसाय सुरू करून दिला तर…?’’

विनोद हसत म्हणाले, ‘‘बाळा आजचे जग सादरीकरणाचे आहे… माधुरीसारखे जेवण तर कोणीही बनवू शकते. मार्केटिंग आणि इतर कामे कोण करणार? तुझी सासूबाई कोणाच्या पुढयात साधे दोन शब्द बोलू शकत नाही… तिने आयुष्यभर काहीच केले नाही, मग आता ५१ वर्षांच्या वयात काय करणार?’’

दुसऱ्या दिवशी जेव्हा माधुरी स्वयंपाकघरात काम करत होती तेव्हा मानसीने व्यवसायासंदर्भातील सर्व आराखडा तयार केला. तिने ‘माधुरीचे स्वयंपाकघर’ नावाचा एक यूट्यूब चॅनल तयार केला. त्यानंतर म्हणाली, ‘‘आई, तुम्ही जे काही बनवाल त्याचा मी व्हिडीओ तयार करेन. हळूहळू सबस्क्रायबर वाढतील आणि त्यातूनच लोकांना तुमच्या हाताच्या चवीबद्दल समजेल. शिवाय यातूनच तुम्ही तुमचे स्वत:चे उत्पन्न मिळवू शकाल.’’

माधुरी घाबरून म्हणाल्या, ‘‘बाळा, मला हे जमणार नाही.’’

मानसीने खूपच आग्रह केल्यामुळे माधुरी तयार झाल्या, मात्र घाबरून त्यांच्या हातून शेव भाजी करपली. माधुरी म्हणाल्या, ‘‘सांगितले होते ना तुला,  मी बावळट आहे. काहीच करू शकत नाही.’’

मानसी मात्र काहीच ऐकून घ्यायला तयार नव्हती. संध्याकाळी म्हणाली, ‘‘आई, सर्वात आधी तुम्ही तयार व्हा. त्यानंतर काहीतरी साधा नाश्ता बनवा. आपण या नाश्त्यापासूनच सुरुवात करू.’’

मानसीने कसाबसा गव्हाच्या पिठाचा हलवा बनवला. मानसीने त्याचा व्हिडीओ तयार केला. त्यानंतर तोच व्हिडीओ आपल्या कार्यालयात आणि व्हॉट्सअप ग्रुपवर शेअर केला. संध्याकाळपर्यंत माधुरीच्या व्हिडीओला २०० व्ह्यूज आणि ३-४ कमेंट मिळाले.

एकाने लिहिले होते, ‘‘बायको असावी तर अशी सुंदर, सुशील आणि पाककलेत निपुण.’’

मानसीने सांगितले, ‘‘बघा आई, कितीतरी लोकांना तुम्ही बनवलेला नाश्ता आवडला.’’

दुसऱ्या दिवशी माधुरी स्वत:च पदार्थ बनवण्यासाठी तयार झाल्या. या नवीन व्हिडीओमध्ये त्यांच्या चेहऱ्यावर पहिल्यापेक्षा जास्त आत्मविश्वास दिसत होता. सून मानसीसोबतचे ते ७ दिवस कधी गेले हेच माधुरीला समजले नाही. त्या ७ दिवसांत माधुरी हसायला आणि स्वत:वर विश्वास ठेवायला शिकल्या.

मानसी कार्यालयात जायची तयारी करत होती. माधुरी तिच्या खोलीत आल्या आणि म्हणाल्या, ‘‘बाळा, आता त्या चॅनलचे काय होणार?’’

मानसी म्हणाली, ‘‘आई, आपण दररोज संध्याकाळी एक व्हिडीओ बनवूया. शिवाय कुणाच्याही मदतीशिवाय स्वत:चा व्हिडीओ कसा बनवायचा, हे मी तुम्हाला अगदी सोप्या पद्धतीने शिकवेन.’’

मानसीकडून मिळणारे प्रेम आणि सन्मानामुळे माधुरी यांच्यातील आत्मविश्वास जागा झाला. सतत त्यांच्या चेहऱ्यावर स्मितहास्य झळकू लागले. हळूहळू मानसीच्या मदतीने त्या ऑनलाइन ऑर्डर घेऊ लागल्या.

आज माधुरी यांना त्यांचा १० हजारांचा पहिला चेक मिळाला. रक्कम छोटी असली तरी त्यातून आपण काहीतरी करू शकतो याची जाणीव माधुरी यांना झाली. त्या व्यक्त होऊ लागल्या होत्या. अडाणी, बावळट राहिल्या नव्हत्या. आपल्या पत्नीचे बदललेले रूप पाहून विनोदही आश्चर्यचकित झाले.

अक्षत म्हणाला, ‘‘आई ७ दिवसांत सुनेने तुझा कायापालट करून टाकला.’’

मानसी म्हणाली, ‘‘हुशार त्या आधीपासूनच होत्या फक्त त्यांच्यातील आत्मविश्वास जागा करण्याची गरज होती.’’

माधुरी मात्र सर्वांच्या बोलण्याकडे दुर्लक्ष करून एक नवीन पदार्थ तयार करण्याच्या तयारीला लागल्या होत्या.

अनलिमिटेड कहानियां-आर्टिकल पढ़ने के लिएसब्सक्राइब करें