* शिखा जैन
जबलपूरच्या बर्गी धरणावर नुकत्याच झालेल्या क्रूझ शिपच्या भीषण अपघाताने हे सिद्ध केले आहे की, हा अपघात भयंकर निष्काळजीपणाचा परिणाम होता, ज्यात १३ जणांचा बळी गेला. प्रत्यक्षदर्शी आणि अहवालानुसार, त्या दिवशी हवामान आधीच खराब होते, तरीही पर्यटकांसह क्रूझ चालवण्यात आली.
तांत्रिक बिघाडांकडे दुर्लक्ष करणे ही एक सवयच झाली आहे. क्रूझच्या बिघडलेल्या इंजिनची माहिती संबंधित अधिकाऱ्यांना आठवडे आधीच देण्यात आली होती, परंतु त्याकडे दुर्लक्ष करण्यात आले. प्रवाशांनी आधीच लाईफ जॅकेट घातले नव्हते आणि अपघाताच्या वेळी झालेल्या घबराटीमुळे त्यांचा शोध घेण्यासाठी धावपळ सुरू झाली. क्रूझवर क्षमतेपेक्षा जास्त प्रवासी होते, सुरक्षा नियमांचा अभाव होता आणि आपत्कालीन परिस्थिती हाताळण्यासाठी कर्मचाऱ्यांकडे योग्य प्रशिक्षणाचा अभाव होता. या सर्व घटकांनी या अपघाताला हातभार लावला.
अपघात होऊ दिले जाऊ नयेत
देखभालीच्या संस्कृतीचा अभाव : जेव्हा आपण काहीतरी नवीन बांधतो, तेव्हा आपण त्याच्या अंतर्गत सजावटीवर आणि भव्य इमारतींवर कोट्यवधी रुपये खर्च करतो. पण जेव्हा देखभालीचा विषय येतो, तेव्हा काही हजार रुपयेसुद्धा आपण वाया गेलेले मानतो. झोपाळा तुटेपर्यंत, लिफ्ट अडकेपर्यंत किंवा शॉर्ट सर्किट होईपर्यंत आपण त्याकडे लक्ष देत नाही. जर आपल्याला देखभाल कशी करायची हेच माहित नसेल, तर आपल्याला संतुलन समजत नाही. सहा लोक एका बाजूला उभे राहिले तरी दुसऱ्या बाजूचे संतुलन बिघडेल आणि बोट डोलू लागेल. आपल्याला या गोष्टींची जाणीवही नसते.
आपण प्रतिबंधात्मक देखभालीऐवजी बिघाडानंतरच्या देखभालीवर विश्वास ठेवतो
म्हणजे, वस्तू बिघडण्यापूर्वी त्यांची दुरुस्ती आणि देखभाल करणे हा आपण एक अनावश्यक खर्च मानतो, पण जेव्हा वस्तू बिघडतात आणि अपघात होतो, तेव्हा आपण आरडाओरडा करायला लागतो.
देखभालीच्या कौशल्यांची प्रचंड कमतरता आहे
आपल्यात देखभालीच्या कौशल्यांची कमतरता आहे. वस्तूंची देखभाल कशी करायची हे आपल्याला माहीत नाही. तुम्ही घरातून बाहेर पडून रस्त्यावरून चालत गेलात, तर तुमच्या लक्षात येईल की दहापैकी नऊ मोटरसायकल अस्वच्छ असतात. लोक त्या स्वच्छसुद्धा करत नाहीत. आपल्या घरात काही बिघडल्यास, आपण ते स्वतः दुरुस्त करण्याऐवजी, आठवडाभर मेकॅनिकची वाट पाहतो, त्रास सहन करतो, पण स्वतः ते दुरुस्त करण्याचा प्रयत्नही करत नाही.
डिजिटल प्लॅटफॉर्मचा वापर कौशल्यांपेक्षा रील्स/शॉर्ट्ससाठी जास्त केला जातो. आज, यूट्यूब कौशल्ये शिकवणाऱ्या ट्युटोरियल्सने भरलेले आहे. इलेक्ट्रिकल सर्किट दुरुस्त करण्यापासून ते बाईक सर्व्हिसिंग करण्यापर्यंत, प्रत्येक गोष्टीवर ट्युटोरियल्स उपलब्ध आहेत, पण आपण त्याचा वापर काहीतरी नवीन शिकण्यासाठी नाही, तर केवळ वेळ वाया घालवण्यासाठी करतो. मात्र, निरुपयोगी रील्स बनवून किंवा पाहून आपण वेळ वाया घालवतोच.
आजकाल लोक इलेक्ट्रिक ग्रिल मशीनसारख्या गोष्टी चालवायलाही शिकत नाहीत. देखभाल हा आपल्या जीवनाचा भाग राहिलेला नाही. यामुळेच हे अपघात घडत आहेत.
सोसायट्यांमध्ये अग्निशामक यंत्रे बसवलेली आहेत, पण ९०% लोकांना ती कशी चालवायची हे माहीत नाही. अनेकदा, ही उपकरणे केवळ ऑडिट पास करण्यासाठी किंवा दंड टाळण्यासाठी बसवलेली असतात. वर्षातून एकदाही सुरक्षा सराव न केल्यामुळे, आपत्कालीन परिस्थितीत लोक घाबरतील आणि चुका करतील हे निश्चित आहे.
निष्काळजी वृत्तीमुळे समस्या निर्माण होतात
“ही फक्त एक सैल तार आहे, काही नाही,” किंवा “झोपाळ्याचा थोडा आवाज येतोय, काही होणार नाही,” किंवा “रस्त्याच्या मधोमध खड्डा आहे, तर काय? आपण त्यातून जाऊ.” हे छोटे, दुर्लक्ष करणारे हावभाव एके दिवशी मोठ्या अपघातात बदलू शकतात.
जबाबदारीचा अभाव
जेव्हा फरिदाबादमधील झोपाळ्यासारखे, वृंदावनमध्ये नुकतेच बुडालेले स्टीमर आणि जबलपूर अपघातासारखे अपघात घडतात, तेव्हा ऑपरेटर पळून जातो, मालक जबाबदारी झटकतो आणि प्रशासन चौकशी सुरू करते. जर देखभालीच्या अभावासाठी मोठा दंड आणि तुरुंगवासाची कठोरपणे अंमलबजावणी केली गेली, तर लोक स्वतःहून त्यांच्या उपकरणांची तपासणी करून घेऊ लागतील.
स्वतः काम करण्याच्या संस्कृतीचा अभाव
पाश्चात्य देशांमध्ये, लोक स्वतःच्या घरांना रंग देणे, नळकाम दुरुस्त करणे किंवा छोटे ड्रिलिंग करणे ही अभिमानाची बाब मानतात. येथे, अनेक लोक स्क्रू ड्रायव्हर उचलणे किंवा ड्रिल चालवणे हे एक छोटे काम मानतात आणि मेकॅनिक ते करेल असे गृहीत धरतात. २०० रुपयांच्या कामासाठी आपण मेकॅनिकची दोन दिवस वाट पाहू, पण ५००-१००० रुपयांचे ड्रिल मशीन विकत घेऊन ते स्वतः चालवायला शिकण्याचा त्रास घेणार नाही.
साधनांच्या संचाचा अभाव
हे एक कटू सत्य आहे की बहुतेक भारतीय घरांमध्ये साधे साधनांचे संच (स्क्रू ड्रायव्हर, पक्कड, टेप आणि हातोडा) सुद्धा नसतात. आपण आपली सुरक्षितता आणि सोय इतरांवर सोपवतो.
जर आपल्या घरी स्क्रू ड्रायव्हर नसेल, तर याचा अर्थ असा की कोणत्याही लहानसहान तांत्रिक समस्येसमोर आपण पूर्णपणे हतबल आहोत.
आपण फक्त स्वतःची सोय पाहतो
आपण एकमेकांना मदत करत नाही, आपण फक्त स्वतःची सोय पाहतो.
जबलपूरमध्ये एक क्रूझ जहाज गायब झाले आणि पुलावर काम करणाऱ्या कामगारांनी ४-५ लोकांना वाचवले. या अपघातात पंधरा जणांचा मृत्यू झाला. जीव वाचवण्याची जबाबदारी नावाड्यावर होती, पण तो पळून गेला. संकटाच्या वेळी सर्वात आधी पळून जाणे हे भ्याडपणाचे टोक आहे आणि यातून हे दिसून येते की, आपण कामाला केवळ पैसे कमावण्याचे साधन मानले आहे, जबाबदारी किंवा सेवा नाही. मात्र, त्या मजुरांनी स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता अनेक लोकांचे प्राण वाचवले. यावरून हे दिसून येते की, उच्च पदव्या किंवा प्रभाव असलेले लोक अपघाताच्या वेळी अनेकदा व्हिडिओ बनवण्यात व्यस्त असतात, तर एक सामान्य मजूर विचार न करता पाण्यात उडी मारतो.
ही मानसिकता कशी बदलावी
पाश्चात्य देशांमध्ये, लोक स्वतःच्या घरांना रंग देणे, नळ-पाणीपुरवठा दुरुस्त करणे किंवा स्वतः लहानसहान ड्रिलिंग करणे ही अभिमानाची गोष्ट मानतात. पण आपण याला अपमान समजतो. आपल्याला वाटते की ही कामे करणे आपल्या प्रतिष्ठेच्या खाली आहे. या कामांसाठी आपल्याकडे आधीच कर्मचारी आहेत—फक्त पैसे द्या आणि काम बघा. त्यामुळे, जोपर्यंत देखभाल आपल्या शिक्षण प्रणालीचा आणि दैनंदिन जीवनाचा भाग बनत नाही, तोपर्यंत हे अपघात थांबणार नाहीत.
सुरक्षा उपकरणे असणे हे तितके महत्त्वाचे नाही, जितके ती कार्यरत स्थितीत आहेत आणि लोकांना ती चालवता येतात याची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे.
ड्रिल किंवा ग्रिल मशीन चालवणे हे केवळ एक काम नाही, तर ते एक महत्त्वाचे जीवन कौशल्य आहे. हे स्वावलंबनाचे पहिले पाऊल आहे. आपली यंत्रे आणि अवजारे स्वच्छ आणि चांगल्या स्थितीत ठेवणे हे आपल्या दैनंदिन कामाचा भाग असले पाहिजे, जसे आपण आपली रोजची कामे करतो. मुलांना केवळ पुस्तकी ज्ञान देण्याऐवजी, आपण त्यांना घरातील छोटी कामे (जसे की सायकल साफ करणे किंवा स्क्रू घट्ट करणे) शिकवली पाहिजेत. यामुळे त्यांच्यामध्ये वस्तूंची देखभाल करण्याची संस्कृती रुजते.
