* शिखा जैन
मुलांची भांडणे हाताळणे : “बघ, त्याने मला मारले,” “बघ, त्याने माझे खेळणे तोडले…” यांसारख्या लहान गोष्टी कधीकधी शारीरिक हिंसाचारात बदलतात आणि भावंडांच्या भांडणात मुलांना दुखापतही होऊ शकते. पण मुलांची भांडणे पालकांसाठी एक समस्या बनू शकतात. जर पालकांनी एका मुलाच्या वागण्याला बरोबर आणि दुसऱ्याच्या वागण्याला चूक ठरवले, तर ते त्यांच्यासाठी कठीण होऊ शकते, कारण त्यामुळे एका मुलाचे मन दुखावू शकते.
मुले शांततेत राहावीत आणि त्यांचे कुटुंब संघर्षमुक्त असावे, हे सुनिश्चित करण्यासाठी पालकांनी काही गोष्टींकडे लक्ष दिले पाहिजे:
पालक स्वतः त्यांच्या भावंडांशी भांडत आहेत का?
एका निरागस ९-१० वर्षांच्या मुलाला माहित असते की त्याची आई त्याच्या भावाशी भांडत आहे. त्याची आत्या त्याच्या वडिलांशी भांडत आहे. तो त्याच्या आत्याच्या घरी खूप जायचा आणि खूप खेळायचा, पण आता त्याच्या वडिलांनी ते बंद केले आहे. तो त्याच्या आई-वडिलांना विचारतो, “माझे काका आणि काकू आता घरी का येत नाहीत?” सुरुवातीला त्याचे काका आणि काकू खूप प्रेमळ होते, पण नंतर अचानक गायब झाले. मुलांना या गोष्टी समजतात. त्यांना माहित असते की त्यांचे आई-वडील त्यांच्या भावंडांशी भांडतात आणि मग बोलत नाहीत. हळूहळू, या गोष्टी त्यांच्या वागणुकीचा भाग बनू लागतात. ते सुद्धा त्यांच्या भावंडांशी भांडू लागतात आणि यासाठी पालक जबाबदार असतात.
पालकांनी त्यांचे वाद आणि सवयी बदलल्या पाहिजेत
जर पालकांना वाटत असेल की त्यांच्या मुलांनी भांडणे टाळावीत, तर त्यांनी त्यांच्या भावंडांच्या अनेक गोष्टींकडे दुर्लक्ष करणे महत्त्वाचे आहे. त्यांच्यासमोर त्यांच्याशी भांडू नका किंवा त्यांना तुमच्या वादात सामील करू नका. मुलांना तुमच्या वादांपासून दूर ठेवण्यासारखे नियम ठरवा. त्यांना त्यांच्या मामा आणि आत्यांना भेटण्यापासून रोखू नका.
मुलांमधील हे वाद निव्वळ पालकांच्या चुकीमुळे होतात
“तू माझी लाडकी आहेस…” हे ऐकायला छान वाटतं, पण दुसऱ्या मुलासाठी तो एक नकार असतो. हे शब्द भावंडांमधील पवित्र नात्याला शत्रुत्वात बदलतात. जेव्हा एका मुलाला प्रेम मिळाल्याची भावना दिली जाते आणि दुसऱ्याला कमीपणाची भावना दिली जाते, तेव्हा त्यांच्यातील संघर्ष केवळ क्षणिक नसतो. ते स्वतःच्या अस्तित्वासाठी लढू लागतात. त्यांना वाटते की केवळ दुसऱ्याला कमी लेखूनच ते आपल्या आई-वडिलांचे लक्ष वेधून घेऊ शकतात.
“तू माझी लाडकी आहेस, आणि ती माझी लाडकी नाही…” यांसारखे शब्द तर पालकांच्या शब्दकोशात असायलाच नकोत. हेच ते शब्द आहेत जे दोन भावंडांमध्ये एक रेषा ओढतात.
जेव्हा आपण विचारतो, “आई, ती तुला जास्त प्रिय आहे की बाबांना?”, तेव्हा आपण मुलाला प्रेमाचे मोजमाप करायला शिकवत असतो. प्रेम ही अशी गोष्ट नाही जी विभागली किंवा तुलना केली जाऊ शकते.
“माझं तुझ्यावर प्रेम आहे” यांसारखे शब्द आपण वापरावेत की नाही?
युरोपियन संस्कृतीप्रमाणे, प्रत्येकाला “माझं तुझ्यावर प्रेम आहे” असे म्हणणे देखील चुकीचे मानले जाते. जर तुमचं एखादं मूल बाहेर जात असेल आणि तुम्ही त्याला म्हणालात, “माझं तुझ्यावर प्रेम आहे,” तर दुसरं मूल विचारेल, “का, तुझं माझ्यावर प्रेम नाही का?” मग तुम्ही तिला असं का म्हणालात?
“आई, तुझं माझ्यावर प्रेम नाही,” हे बोलण्यासारखं नाही, तर कृतीत आणण्यासारखं आहे. “माझं तुझ्यावर प्रेम आहे,” “मी तुझी काळजी घेतो,” हे बोलण्यासारखं नाही, तर फक्त काळजी घेण्यासारखं आहे. तुमचे आई-वडील तुमच्यावर प्रेम करतात की नाही, हे मुलाला तुमची काळजी घेतल्यानेच कळेल.
काळजी हीच खरी भाषा आहे
आईने आपल्या मुलाच्या डोक्यावरून हात फिरवणे, वडिलांनी शांतपणे त्यांच्या गरजा पूर्ण करणे, किंवा भांडणाच्या वेळी तटस्थपणे आणि निःपक्षपातीपणे सत्य समजावून सांगणे, या गोष्टींमुळे मुलाला सुरक्षित वाटते. तुम्ही त्यांच्यावर प्रेम करता की नाही, हे त्यांना विचारण्याची गरजही भासत नाही, कारण त्यांना तुमच्या उपस्थितीत आणि काळजीमध्ये उत्तर सापडते.
कोणाचीही बाजू घेऊ नका
भांडण फार गंभीर नसतानाही, कोणाचीही बाजू घेऊ नका आणि दुसऱ्या मुलाला एकटे पाडू नका. यामुळे त्यांच्या भावंडांबद्दल आणि तुमच्याबद्दलही नकारात्मक दृष्टिकोन निर्माण होईल. एका मुलाला त्याची चूक आहे असे सांगण्याऐवजी, म्हणा, “आपण हे एकत्र मिळून सोडवूया.”
तुलना करू नका
पालक अनेकदा एका मुलाची दुसऱ्या मुलाशी तुलना करतात, ज्यामुळे मत्सर आणि द्वेष निर्माण होऊ शकतो. मुलांची एकमेकांशी तुलना करणे टाळा, ज्यामुळे त्यांचे नाते अधिक घट्ट होईल आणि संघर्षाची शक्यता कमी होईल. अगदी नकळतपणे, “बघ तुझा भाऊ/बहीण किती हुशार आहे,” असे म्हटल्यानेही मत्सराची आग भडकते.
प्रत्येक मुलाच्या वैयक्तिक सामर्थ्याची प्रशंसा करा. त्यांना जाणवू द्या की त्यांची स्वतःची एक वेगळी ओळख आहे आणि ते एकमेकांशी स्पर्धा करत नाहीत.
शिस्त महत्त्वाची आहे
वाईट वागणुकीला कधीही पाठिंबा देऊ नका. तुमची स्वतःची ऊर्जा वाचवण्यासाठी आणि मुलांना योग्य दिशेने पुढे नेण्यासाठी शिस्तीच्या वेगवेगळ्या पद्धती वापरा. उदाहरणार्थ, जेव्हा ते भांडत असतील, तेव्हा त्यांना दोन वेगवेगळ्या खोल्यांमध्ये जाण्यास सांगा आणि त्यांना शांत होण्याची संधी द्या. त्यांच्या चुका आणि वागणुकीबद्दल त्यांच्याशी एकांतात चर्चा करा, त्यांना योग्य-अयोग्य समजावून सांगा. पुढच्या वेळी अशीच परिस्थिती उद्भवल्यास ते ती कशी हाताळू शकतात याची उदाहरणे द्या.
तडजोड करायला शिकवा
त्यांना स्वतःहून संघर्ष कसा हाताळायचा हे शिकवा. त्यांना समजावून सांगा की एकाची पाळी दुसऱ्याच्या नंतर येईल. जेव्हा त्यांना खूप राग येतो तेव्हा दीर्घ श्वास घ्यायला शिकवा, त्यांना १० ते १ पर्यंत उलट मोजायला सांगा आणि भांडण्याऐवजी आपल्या भावना शब्दांत व्यक्त करायला शिकवा.
पालक आपल्या मुलांना ज्येष्ठता समजावून सांगण्यात कमी पडतात
दोन मुलांपैकी एक मोठा असतो आणि दुसरा लहान. लहान मुलाने हे समजून घेतले पाहिजे की तो लहान आहे. त्याने आपल्या मोठ्या भावंडाचा आदर केला पाहिजे हे त्याने समजून घेतले पाहिजे. घरात एक नियम असायला हवा. जर मोठे मूल चांगला सल्ला देत असेल, तर पालकांनी त्याला पाठिंबा दिला पाहिजे, जेणेकरून लहान मुलाला समजेल की ज्येष्ठतेला महत्त्व आहे. जेव्हा पालक स्वतःच सर्वांसमोर मोठ्या मुलाला रागावतात किंवा कमी लेखतात, तेव्हा लहान मूलही तेच शिकते.
ज्येष्ठता केवळ वयामुळेच नाही, तर जबाबदारीमुळेही येते. पालक अनेकदा ही चूक करतात की ते मोठ्या मुलावर सर्व जबाबदारी टाकतात (जसे की लहान मुलाची काळजी घेणे), पण त्या जबाबदारीसोबत येणारा अधिकार किंवा आदर त्याला देत नाहीत.
अनेकदा, लहान मुलाकडून चूक होते आणि पालक मोठ्या मुलाला सांगतात, “तू मोठा आहेस, समजून घे आणि त्याला जाऊ दे.”
असे बोलून, तुम्ही लहान मुलाला अभय देता, कारण त्याला वाटते की तो काहीही चुकीचे करून सहज सुटू शकतो. जेव्हा लहान मुलाला हे शिकवले जात नाही की त्यांचा मोठा भाऊ किंवा बहीण त्यांच्या आधी या जगात आले आहेत आणि त्यांना त्यांच्याकडून शिकण्याची गरज आहे, तेव्हा ते गैरवर्तनाला आपला हक्क मानू लागतात.
मोठ्या व्यक्तीला जास्त अनुभव असतो
लहान मुलाला अनेकदा त्याचा मोठा भाऊ किंवा बहीण एक स्पर्धक वाटतो, ज्याला पालकांचे जास्त लक्ष किंवा स्वातंत्र्य मिळते. हा दृष्टिकोन बदलण्यासाठी, आपण घरात शिकण्याची संस्कृती विकसित केली पाहिजे.
जेव्हा लहान मुलाला हे दिसते की मोठ्या व्यक्तीचा अनुभव हा त्याला कमी लेखण्यासाठी नसून त्याचा मार्ग सुकर करण्यासाठी आहे, तेव्हा मत्सराची जागा आदराने घेतली जाते.
मोठी व्यक्ती, मग तो मुलगा असो वा मुलगी, संरक्षक असते. आपल्या लहान भावंडांचे रक्षण करणे हे त्यांचे कर्तव्य आहे.
धर्म आपल्याला भावंडांमधील स्पर्धेबद्दल शिकवत आहे
इतिहास आणि पौराणिक कथा पाहिल्यास, आपल्याला असे आढळते की भावंडांमधील स्पर्धा, किंवा त्यांच्यातील चढाओढ, ही जवळजवळ प्रत्येक महान गाथेचा एक भाग राहिली आहे.
रामायणातील बळी आणि सुग्रीव यांच्यातील संघर्ष असो, महाभारतातील कौरव आणि पांडव यांच्यातील भीषण युद्ध असो, किंवा बायबलमधील केन आणि एबेल यांच्या कथा असोत, या सर्वांमध्ये भावंडांमधील संघर्ष हाच मुख्य विषय राहिला आहे.
राम आणि भरत यांची संपूर्ण कथा भावंडांबद्दलच आहे. जर रामासाठी मंदिरे बांधली गेली, तर भरतासाठी का नाही? धर्माने आपल्याला हेच शिकवले नाही का आणि भरत निरुपयोगी आहे असे सांगितले नाही का? असे म्हटले जाते की राम आणि भरत ही एक जोडी आहे. पण आपल्या सरकारने रामासाठी अनेक मंदिरे बांधली आहेत, मात्र भरतासाठी एकही नाही. लक्ष्मण आणि शत्रुघ्न यांचीही मंदिरे नाहीत.
दुर्योधन आणि युधिष्ठिर का लढत होते? ते सुद्धा भावंडांमधील वैरच होते
ज्या घरांमध्ये धार्मिक चर्चा क्वचितच होतात, तिथे भावंडे दीर्घकाळ एकत्र राहू शकतात. भावंडांमधील संघर्ष प्रत्येक धर्मात असतो, त्यामुळे ज्या घरांमध्ये धार्मिक चर्चा वारंवार होतात, तिथे मुलांमध्ये ही घटना अधिक प्रमाणात दिसून येते. ही घटना इस्लाम आणि ख्रिस्ती धर्मातही प्रचलित आहे. ती हिंदू धर्मातही अस्तित्वात आहे. ती आपल्या मनाच्या खोलवरच्या कोपऱ्यात वसलेली असते.
जर दशरथाने म्हटले असते की राम राजा होत आहे, तर त्याने चपला का घातल्या आहेत हे विचारून विषय तिथेच संपायला हवा होता. जर तुम्ही अशा निरर्थक गोष्टी सांगितल्या, तर त्या लवकरच तुमच्याच घरात पुन्हा सांगितल्या जातील. एक दिवस तुमचे मूलही म्हणेल की भरतही लढला होता. म्हणून, जर तुम्ही धर्माबद्दल बोललात, तर मुले हमखास भांडतील.
आजच्या काळात तर्क आणि तथ्यांच्या आधारावर जगा
तुमच्या मुलाला लहानपणापासून शिकवा की, जर मी कमजोर असेन, तर मी इतरांचे रक्षण केले पाहिजे. मी समानतेचा शोध घेऊ नये. आजच्या काळात, भावनांऐवजी तथ्यांवर लक्ष केंद्रित केल्याने चांगले निर्णय घेण्यास मदत होते.
समानतेपेक्षा सुरक्षितता आणि सहकार्याला प्राधान्य देणे हा एक खूप खोलवर रुजलेला विचार आहे. अनेकदा, पालक मुलांना जो धडा शिकवतात की सर्वजण समान आहेत, तो त्यांना वास्तविक जगात कमजोर बनवतो. त्याऐवजी, जर मुलांना त्यांची बलस्थाने आणि कमकुवतपणा ओळखायला शिकवले, तर ते एकमेकांना पूरक ठरू शकतात.
